Parel bij Antonio Campi mist glans

Parel bij Antonio Campi mist glans. In Suzanna en de ouderlingen van Antonio Campi (1522-1587) staat helemaal rechts een jonge vrouw met een parel als oorbel. Zij reikt Suzanna een wit geborduurd kleed aan. Hoe fraai Campi dit tafereel ook schilderde, de parel aan het oor van het meisje mist de glans van de parels van Johannes Vermeer.

Een ander meisje met parel op het schilderij van Antonio Campi 'Suzanna en de ouderlingen' uit 1549-1550.
Een ander meisje met parel op het schilderij van Antonio Campi ‘Suzanna en de ouderlingen’uit 1549-1550.
De parel bij Antonio Campi mist glans

De parel bij Antonio Campi mist glans, maar niet door gebrek aan kwaliteit van de schilderkunst van Campi. Integendeel, Campi is een van de meesters van de Italiaanse renaissance. Het euvel is de verf. Campi schilderde deze Suzanna en de ouderlingen met tempera.  In de temperaverf zijn de pigmenten gebonden door eigeel. Door olie als bindmiddel te gaan gebruiken, ontstond een verf met een glans. Deze techniek was ontstaan in de vijftiende eeuw in onze contreien. Jan van Eyck is niet de uitvinder van de olieverf. Wel was hij een van de eersten die de kwaliteiten van olieverf ten volle wist te benutten.

Italianen verrukt van olieverf

Antonello da Messina (1430-1479) zou van Jan van Eyck persoonlijk geleerd het geheim van de olieverf geleerd hebben. Dat schrijft Vasari in zijn beroemde boek Levens van de grootste schilders, beeldhouwers en architecten. Dit wordt echter niet door andere bronnen bevestigd. Wel is het zeker dat Da Messina een van de eerste schilders in Italië was die met olieverf ging werken.

 

Mieke de Haan schildert in Museum Gouda

Mieke de Haan schildert in Museum Gouda tot 4 juni 2017. Iedere donderdag- en zondagmiddag van 12 tot 17 uur schildert Mieke de Haan in zaal 14 van Museum Gouda. Museumbezoekers kijken over haar schouders mee hoe haar schilderijen ontstaan.

Mieke de Haan schildert in Museum Gouda - foto Museum Gouda
Mieke de Haan schildert in Museum Gouda – foto Museum Gouda
Mieke de Haan schildert in Museum Gouda

Om haar heen hangt recent werk. Daarin gaat het om tijd en ruimte. Dimensies die zij op geheel eigen wijze met elkaar verweeft. Uitgangspunt zijn oude kantoren, fabrieken of huizen die ze in Berlijn aantrof. Op het eerste gezicht lege en stille ruimten. Evenwel is het verleden voor Mieke nog aanwezig. In haar schilderijen klinkt in de architectuur die door de mens is verlaten, toch het kabaal van machines en vermengt zich het daglicht met het kunstlicht van destijds.

Erasmusboek

Een intrigerend spel met de tijd ligt ook ten grondslag aan haar Erasmusboek. Dat heeft letterlijk een centrale plek in de tentoonstelling gekregen. Ze tekende dit boek in het Erasmusjaar 2016. De 56 opvallend verschillende tekeningen/schilderingen doen verslag van de woordeloze gesprekken die ze met Erasmus voerde. Immers Erasmus stelde al: ‘Afstand scheidt enkel de lichamen, niet de geesten.’ Mieke de Haan: “Erasmus en ik, we hadden een goede tijd samen. We sprongen van de hak op de tak, diepten soms een onderwerp grondig uit, stelden elkaar lastige vragen, formuleerden zoekend onze antwoorden, waren het hartgrondig met elkaar eens of oneens, hielden elkaar een spiegel voor en waren soms ook samen stil.”

Elke zondag slaat zij om 16 uur een pagina van het ‘Erasmusboek’ om en bladert zij er voor belangstellenden doorheen

Op andere momenten is de bezoeker aangewezen op de digitale versie van het Erasmusboek. Daarin komen de tekeningen ook prachtig tot hun recht door het licht van het beeldscherm. Meer dan in de ruimte/tijdschilderijen ervaar je in deze Erasmustekeningen de menselijke gevoelens. In veel tekeningen is de mens herkenbaar aanwezig. Handen, armen, een torso. Mieke de Haan weet met enkele lijnen en vormen de mens als een emotioneel wezen neer te zetten. Haar gesprek met Erasmus gaat vooral over kwetsbaarheid, verlangen naar vriendschap of meer. Vaak kolkt het. De lijnen en kleuren stromen over het papier.  Dan ervaart ook de toeschouwer het plezier dat de twee samen gehad hebben. Maar soms is het klein en ingetogen. Zie je slechts zwarte lijnen omgeven door heel veel wit, of juist zwart. Ingetogen, maar indringende beelden.

Meer over Mieke de Haan.

Meer over Erasmus.

Hollands meisje aan het ontbijt eenzaam in eregallerij

Hollands meisje aan het ontbijt eenzaam in eregallerij. Rijksmuseumdirecteur Taco Dibbits noemt haar het ‘Melkmeisje van de achttiende eeuw’. Tot maart toont hij haar in de eregallerij naast het echte Melkmeisje van Johannes Vermeer uit de zeventiende eeuw.

Hollands meisje aan het ontbijt eenzaam in de eregallerij van het Rijksmuseum. Het publiek verdringt zich voor het Melkmeisje en de Lezende vrouw in het blauw van Johannes Vermeer.
Hollands meisje aan het ontbijt eenzaam in eregallerij van het Rijksmuseum. Het publiek verdringt zich voor het Melkmeisje en de Lezende vrouw in het blauw van Johannes Vermeer.
Hollands meisje aan het ontbijt eenzaam in eregallerij

Veel belangstelling is er echter niet voor het Hollands meisje aan het ontbijt uit 1755 van Jean-Étienne Liotard. Het publiek verdringt zich voor het echte Melkmeisje en de Lezende vrouw in het blauw. Beide scheppingen van Johannes Vermeer sprankelen beduidend meer dan het ontbijtende meisje. Liotard schilderde haar bijna honderd jaar later in sobere kleuren bruin, groen en ecru. Een enkele bezoeker werpt wel een blik op de tekst op de muur naast haar. Die benadrukt het belang van het Hollands meisje aan het ontbijt. Toch neemt bijna niemand de moeite het ontbijtende meisje goed te bekijken.

Ode aan de eenvoud

Jean-Étienne Liotard schilderde het tafereeltje tijdens een verblijf in Nederland. Hij was opgeleid tot miniatuurschilder in zijn geboortestad Genève, maar had zijn naam gevestigd als portretschilder en tekenaar. Hij reisde heel Europa door om vorsten, hun familieleden en edellieden te portretteren. Na al die pracht en praal maakte de Hollandse soberheid indruk op Liotard. Met zijn Hollands meisje aan het ontbijt brengt hij een ode aan de eenvoud. Hij liet zich daarbij inspireren door het genretafereel. Dat was een uitvinding van de Hollandse schilderkunst van de zeventiende eeuw. Johannes Vermeer en Pieter de Hooch waren de meest vooraanstaande meesters in dit genre.

Pijnlijk netjes

Wellicht heeft Liotard schilderijen van Vermeer gezien. Net als Vermeer beeldt hij het meisje af volledig geconcentreerd op de handeling die ze verricht. Haar rechterhand aan het kraantje van de koffiekan. De jurk met een smal lijfje en wijde rok en vooral het mutsje, maken duidelijk hoe, bijna pijnlijk, netjes, deze jonge vrouw en haar huiselijke omgeving zijn. Geen kruimeltje of vlekje is er op het glanzend blauwe tafelblad te zien. Daardoor is het voor de hedendaagse toeschouwer bijna allemaal te netjes. Het ontbijtende meisje is te stijfjes om zomaar even bij aan te schuiven. Daar zit het grote verschil met de meiden van Vermeer. Die trekken je aan al gaan ze helemaal op in wat ze doen. Het echte Melkmeisje heeft power! Daar kan het ‘Melkmeisje van de achttiende eeuw’ niet tegenop. Daarom blijft het Hollands meisje aan het ontbijt eenzaam in de eregallerij.

Check De meiden van Vermeer achterna

Meer over Hollands meisje aan het ontbijt

Eerste aankoop Dibbets

Het schilderij was de eerste grote aankoop van Dibbits als directeur van het Rijksmuseum. In december 2016 nam het Rijksmuseum het Hollands meisje aan het ontbijt over van een Britse adellijke familie.

Laatste kans om Amor te zien

Laatste kans om Amor te zien! De tentoonstelling Vleiend penseel – Caesar van Everdingen (1616/1617-1678) in het Stedelijk Museum Alkmaar is nog te zien tot en met zondag 22 januari 2017.

Laatste kans om Amor te zien! De liefdesgod Amor, ook wel Cupido genoemd, met een glazen bol, geschilderd door Caesar van Everdingen.
Laatste kans om Amor te zien! De liefdesgod Amor, ook wel Cupido genoemd, met een glazen bol, werd geschilderd door Caesar van Everdingen. Dit schilderij zou Johannes Vermeer hebben geïnspireerd.

Daar hangt ook een schilderij met de jonge liefdesgod Amor, ook wel Cupido genoemd. Dit altijd blote zoontje van Venus, figureert ook op schilderijen van Johannes Vermeer. De inspiratie ervoor zou Vermeer gehaald hebben uit dit schilderij van Van Everdingen. Wellicht heeft hij het schilderij zelfs in zijn bezit gehad, of was het eigendom van zijn schoonmoeder Maria Thins .

Meer over Johannes Vermeer vind je in De meiden van Vermeer achterna.

Laatste kans om Amor te zien

Bij Vermeer is Amor het meest prominent aanwezig op De staande virginaalspeelster. Op de muur achter haar hangt een groot schilderij van de jongen met zijn boog. In plaats van de glazen bol, houdt hier echter een speelkaart omhoog.

Staande virginaalspeelster geschilderd door Johannes Vermeer rond 1670-1673
Staande virginaalspeelster geschilderd door Johannes Vermeer rond 1670-1673 met een Amor naar het schilderij van Ceasar van Everdingen.
Perfectus amor non et nisis ad unum

Dit beeld lijkt daardoor meer op de prent in het in Antwerpen in 1608 gedrukte boek Amorum Emblemata van Otto van Veen. Daarop houdt Amor een houten bordje omhoog met het Romeinse cijfer I. De bijbehorende spreuk luidt: ‘Perfectus amor non et nisis ad unum’. Ofwel: Volmaakte liefde is er slechts voor één.

Amor houdt een bordje met een Romeinse I omhoog: perfecte liefde kan er slechts voor een zijn.
Amor houdt een bordje met een Romeinse I omhoog: volmaakte liefde kan er slechts voor één zijn. Uit Amorum Emblemata van Otto van Veen, 1608.
Eén of blanco

Maar het is merkwaardig dat op de speelkaart die Amor omhoog houdt bij Vermeer niet het cijfer 1 staat afgebeeld. Amor heeft een blanco kaart in zijn hand. Vergat Vermeer het cijfer? Of wilde hij er een heel andere betekenis aangeven? Namelijk dat de liefde een gok is, net zoals het kaartspel.

Amor keert steeds terug

Amor keert stelselmatig terug bij Vermeer. Ook op het schilderij van het Slapend meisje uit zijn beginjaren, circa 1657, zou het schilderij van Amor te zien zijn. En ook op dat van het Meisje gestoord bij het musiceren uit circa 1658-1661 figureert het in de achtergrond. Op beide schilderijen is het echter nu nauwelijks nog te ontwaren. Moderne technieken hebben aangetoond dat Vermeer het schilderij met Amor ook schilderde op de muur achter het Meisje dat leest bij het open raam uit circa 1657-1659. Hier besloot hij echter het over te schilderen ten gunste van een rustiger beeld met een lege muur.

Meer over Johannes Vermeer vind je in De meiden van Vermeer achterna.

Meisje aan het ontbijt op bezoek bij het Melkmeisje

Meisje aan het ontbijt bezoekt het Melkmeisje. Het recent voor 5,2 miljoen euro aangekochte schilderij Hollands meisje aan het ontbijt van Jean-Étienne Liotard is tot 21 maart 2017 te zien naast het Melkmeisje van Johannes Vermeer in de eregallerij van het Rijksmuseum in Amsterdam.

Meisje aan het ontbijt bezoekt het Melkmeisje . Het recent voor 5,2 miljoen euro aangekochte schilderij 'Hollands meisje aan het ontbijt' van Jean-Étienne Liotard is tot 21 maart te zien naast het Melkmeisje van Johannes Vermeerin de eregallerij van het Rijksmuseum in Amsterdam. Liotard schilderde zijn meisje bijna honderd jaar later dan Vermeer. Hij bracht ermee een ode aan die typisch Hollandse schilderkunst van de zeventiende eeuw. Net als Vermeer toont hij de eenvoud van een alledaags tafereel in huis.
Rijksmuseumdirecteur Taco Dibbits hangt Meisje aan het ontbijt naast het Melkmeisje van Vermeer in de eregallerij van het Rijksmuseum. Foto Olivier Middendorp – Rijksmuseum.

 

Meisje aan het ontbijt bezoekt het Melkmeisje

Jean-Étienne Liotard (1702-1789) schilderde zijn meisje bijna honderd jaar later dan Johannes Vermeer. Hoewel hij voor dit schilderij zich liet inspireren door de Hollandse schilderkunst van de zeventiende eeuw, is Liotard voor alles de schilder van de Verlichting. Hij excelleerde in het maken van portretten die opvallen door de hoge mate van realisme. Hij tekende gezichten naar de werkelijkheid en zag af van elke verfraaiing. We zien de geportretteerden zoals ze werkelijk waren. Veelal tonen zijn portretten zelfbewuste mensen. Mensen die in de geest van de Verlichting vertrouwen in zichzelf en in het menselijke vermogen hadden.

Ode aan de zeventiende eeuw

Liotard bracht met Meisje aan het ontbijt een ode aan de Hollandse schilderkunst van de zeventiende eeuw. Net als Vermeer toont Liotard de eenvoud van een alledaags huiselijk tafereel met een jonge vrouw in de hoofdrol.  Die draait met haar rechterhand het kraantje open van de koperen koffiekan. Zij lijkt helemaal op te gaan in deze handeling. Dat geeft haar de allure van een vrouw van Vermeer.  Vergelijk van de twee meesters kan nu: Meisje aan het ontbijt bezoekt het Melkmeisje.

Alles weten over de vrouwen van Vermeer. Klik hier voor De meiden van Vermeer achterna, een journalistieke pelgrimage langs 21 schilderijen van Vermeer met vrouwen in de hoofdrol.

Hollands meisje aan het ontbijt Jean-Etienne-Liotard-(1702-
Hollands meisje aan het ontbijt van Jean-Etienne-Liotard-(1702-1789) Foto Olivier Middendorp, Rijksmuseum Amsterdam

Lees verder Meisje aan het ontbijt op bezoek bij het Melkmeisje

De meiden van Vermeer achterna in het AD

De meiden van Vermeer achterna in het AD. In de papieren krant en op de website een interview met Marc Couwenbergh over De meiden van Vermeer achterna dat op 16 december is verschenen als e-book.

Aandacht voor De meiden van Vermeer achterna in het AD Groene Hart.
Aandacht voor De meiden van Vermeer achterna in het AD Groene Hart.
De meiden van Vermeer achterna in het AD

De foto is genomen bij de herdenkingssteen die in 2007 werd geplaatst in de Oude Kerk in Delft onder het bevrijdingsglas aan de noordzijde. Dit is niet de locatie van het graf van Vermeer. Dat is niet meer te vinden.

Vermeer werd begraven in het familiegraf dat schoonmoeder Maria Thins had gekocht. Gelet op haar stand zal het dicht bij het koor van de kerk hebben gelegen. Voor de schilder was er al één kind van Johannes en Catharina begraven. Dat weten we omdat in het grafboek wordt vermeld dat het kleine kistje op dat van Johannes is geplaatst. Ook in de dood was de schilder toch op de eerste plaats een vader.

In 1975, driehonderd jaar na zijn dood, is in het noordelijk transept tegenover de preekstoel, een kleine steen neergelegd met zijn naam en zijn geboorte- en sterfjaar. Op particulier initiatief ligt er sinds 2007 een hardstenen grafmonument ter herinnering aan Johannes Vermeer bij de hoofdingang, gemaakt door steenhouwer Marcel van Zijp die de steen versierde met een embleem dat in gebruik was bij het Delftse Sint-Lucasgilde: een liggende stier, symbool voor de evangelist Lucas, in een cirkel.

Rode rozen op de steen die de vermoedelijke locatie van het graf van Johannes Vermeer markeert.
Rode rozen op de steen die de vermoedelijke locatie van het graf van Johannes Vermeer markeert.
De meiden van Vermeer achterna in het AD

Het artikel gaat ook in op het ontstaan van mijn fascinatie voor de vrouwen geschilderd door Johannes Vermeer in de zeventiende eeuw. Het begon met een toevallige ontmoeting in het Louvre in Parijs. Daar wist het kleine schilderijtje van Vermeer, De kantwerkster, mijn aandacht te trekken.

AD artikel over het e-book De meiden van Vermeer achterna van Marc Couwenbergh.
AD artikel over het e-book De meiden van Vermeer achterna van Marc Couwenbergh.

Interview over De meiden van Vermeer achterna

Interview over De meiden van Vermeer achterna met het AD in de Oude Kerk in Delft vanochtend 15 december 2016. Het verschijnen morgen van dit e-book was voor het AD aanleiding om Marc Couwenbergh te interviewen en te portretteren. De meest passende locatie was natuurlijk de Oude Kerk in Delft waar Johannes Vermeer op 16 december 1675 werd begraven.

Op de Oude Delft nabij de Oude Kerk in Delft voor interview over De meiden van Vermeer achterna met AD
Op de Oude Delft nabij de Oude Kerk in Delft voor interview met AD over De meiden van Vermeer achterna.
Interview over De meiden van Vermeer achterna

Twee uur interview is lang, ook al is dat inclusief een half uurtje voor de fotoshoot in de Oude Kerk bij de grafstenen die eraan herinneren dat Johannes Vermeer in deze kerk werd begraven. Toch vloog de tijd voorbij. Over mijn jarenlange reis langs 21 vrouwen van Vermeer in zeven musea in zes landen kan ik makkelijk uren praten. Ik schreef er niet voor niets een boek over.

Bestel hier je eigen exemplaar van het e-book De meiden van Vermeer achterna

De vrouwen van Vermeer leven

In De meiden van Vermeer achterna neem ik de de lezer mee op deze pelgrimstocht die weinigen ooit in werkelijkheid zullen maken, Mijn observaties van de schilderijen, reacties van andere toeschouwers, aangevuld met bestaande kennis van kunsthistorici en Vermeerspecialisten, brengen de vrouwen van Vermeer tot leven en maakt de lezer op een unieke wijze vertrouwd met de schilderkunst van één van de grootste meesters van de schilderkunst.

Sfinx van Delft

Op nagenoeg alle schilderijen van Johannes Vermeer (1630-1675) spelen vrouwen een hoofdrol. Geen andere schilder uit de Gouden Eeuw toonde zo’n nadrukkelijk voorkeur. Vermeer lijkt gefascineerd te zijn geweest door de psychologie van de vrouw, al bestond dat begrip nog niet. Wie deze dames zijn, weten we helaas niet. Over Vermeer, zijn schilderijen en zijn privéleven is überhaupt weinig bekend. Nog altijd doet hij zijn bijnaam eer aan: ‘de sfinx van Delft’.

Nooit uitgekeken

De vrouwen van Vermeer zijn soms uitgesproken knap, soms heel gewoon, maar altijd straalt elk van hen een eigen bekoring uit. Ze combineren aardse aantrekkelijkheid met serene schoonheid. Dat maakt dat je niet uitgekeken op hen raakt. In zijn vrouwen schuilt de aantrekkingskracht van de schilderkunst van Vermeer.

Meer over De meiden van Vermeer achterna

Aftellen naar De meiden van Vermeer achterna

Aftellen naar De meiden van Vermeer achterna: nog zeven dagen en de journalistieke pelgrimage door Marc Couwenbergh naar 21 schilderijen van Johannes Vermeer waarop vrouwen de hoofdrol spelen, is verkrijgbaar als e-book. Op 16 december, de dag dat Vermeer werd begraven in de Oude Kerk in Delft, gaat het eerste exemplaar naar een hedendaagse muze.

Aftellen naar De meiden van Vermeer achterna
Aftellen naar De meiden van Vermeer achterna
Aftellen naar De meiden van Vermeer achterna

Vrouwen domineren het opmerkelijk kleine oeuvre van Johannes Vermeer. Op 33 van de 37 schilderijen die we van hem kennen, spelen vrouwen de hoofdrol. Dat is al heel uitzonderlijk. Geen van zijn tijdgenoten gaf zoveel aandacht aan vrouwen. Wat het nog bijzonderder maakt, is dat Vermeer niet alleen oog had voor het charmante uiterlijk van zijn vrouwen, maar dat hij juist ook hun gedachten, overwegingen en emoties in verf wist te vatten. Dat maakt hem uniek en tot een modern kunstenaar avant-la-lettre.

Aftellen naar De meiden van Vermeer achterna en bestellen

Verzeker je van je eigen exemplaar van het e-book De meiden van Vermeer achterna voor slechts € 12,95 (inclusief 21% btw) . Vul hier het bestelformulier in.

Lees verder Aftellen naar De meiden van Vermeer achterna

7Heuvelenloop finish in zicht

7Heuvelenloop 2016 finish in het zicht! Na bijna 15 kilometer heb ik de finish van de Zevenheuvelenloop 2016 in zicht. Mijn armen gaan al omhoog, wijs- en middelvingers spreiden zich voor het victorieteken. Mijn ogen gefixeerd op het finishspandoek.

De finish van de Zevenheuvelenloop 2016 in zicht.
De finish van de Zevenheuvelenloop 2016 in zicht.
7Heuvelenloop finish in zicht

Mijn mond open voor de benodigde zuurstof, maar ook om te juichen. Ondanks de heftige windstoten, of juist daardoor, gaat het me lukken om ongeveer 1 minuut sneller te zijn dan vorig jaar. Hoewel mijn tijden relatief zijn en mijn motto is ‘Lekker lopen’, is deze tijd belangrijk voor me. Die bevestigt dat ik terug ben op het niveau van voor mijn blessure.

Lees mijn feuilleton Hartverscheurend hardlopersleed

Juichend gaat Marc Couwenbergh 15996 over de finish van de 7Heuvelenloop 2016 finish
Juichend gaat Marc Couwenbergh 15996 over de finish van de 7Heuvelenloop 2016
Rechts lopen, links inhalen

De Zevenheuvelenloop staat bekend om de prima organisatie en om het adagio ‘rechts lopen – links inhalen’. In de praktijk van een wedstrijd hardlopenmet duizenden, lukt dat laatste niet altijd. Het is zo druk dat de hele breedte van de weg van start tot finish nagenoeg gevuld is met lopers. In de lengte vormt zich een langgerekt lint van veelal fel gekleurde lopers.

Doordat ik startte in een vak later dan dat waarin ik was ingedeeld op basis van mijn verwachte tijd van 1 uur en 20 minuten, werd deze 7Heuvelenloop weer een inhaalrace voor me. Nog geen meter  van de rechterzijde van het parcours heb ik gezien. Links en bij het inhalen uiterst links was mijn positie. Ook in de laatste meters naar de finish.

Alleen met je loopmaatje

Hardlopen is in essentie een individuele sport, maar het wordt pas echt leuk als je die beoefent samen met anderen. ‘Loopmaatjes’ zijn, is een bijzondere invulling van vriendschap. Je deelt honderden kilometers samen. Kilometers die vaak een feest zijn om te maken: de buitenlucht, de zon, de velden, de plassen. Maar niet altijd gaan alle kilometers even makkelijk. Je deelt ook met elkaar de pijn en de vermoeidheid die zich soms uiten in chagrijn. En dan is het juist extra fijn dat je een loopmaatje hebt die je door die moeilijke kilometers heen sleept. Al die kilometers zijn ook uren waarin je alle tijd hebt om met elkaar te praten over wat je bezighoudt.

Na de 7Heuvelenloop 2016 finish

Deze editie liepen we met een 2 vrouwen en 3 mannen sterk familieplus team! Na de 7Heuvelenloop 2016 finish gaan we traditiegetrouw nog even snel op de foto.

Samen na de finish van de 7Heuvelenloop 2016; v.r.n.l Karen, Frits, Pim, Mat en Marc. Niet op de foto maar evengoed erbij en onmisbaar: Jet en Mia voor de support vooraf en erna.
Samen na de finish van de 7Heuvelenloop 2016; v.r.n.l Karen, Frits, Pim, Mat en Marc. Niet op de foto maar evengoed erbij en onmisbaar: Jet en Mia voor de support vooraf en erna.